Μεγάλη δεσποτική εορτή της Χριστιανοσύνης τιμάται τη Δευτέρα 14 Σεπτεμβρίου 2026. Πρόκειται για την Ύψωση του Τιμίου Σταυρού, με την οποία εορτάζεται η διπλή ανεύρεση του Σταυρού πάνω στον οποίο μαρτύρησε ο Ιησούς Χριστός.
Την ημέρα αυτή γιορτάζουν ο Σταύρος και η Σταυρούλα.
Η πρώτη ανεύρεση από την Αγία Ελένη (326 μ.Χ.)
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, το 326 μ.Χ. η γηραιά μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, Αυγούστα Ιουλία Φλαβία Ελένη, μετέβη στους Αγίους Τόπους.
-
Ο βασιλικός & οι ανασκαφές: Στον λόφο του Γολγοθά στα Ιεροσόλυμα, η μετέπειτα Αγία Ελένη οδηγήθηκε στο σημείο της Σταύρωσης από ένα αρωματικό φυτό που φύτρωνε εκεί, τον βασιλικό. Μετά από ανασκαφές εντοπίστηκαν τρεις σταυροί.
-
Το θαύμα: Οι εκκλησιαστικοί ιστορικοί Φιλοστόργιος και Νικηφόρος αναφέρουν ότι ο Σταυρός του Κυρίου ταυτοποιήθηκε όταν τοποθετήθηκε πάνω σε νεκρή γυναίκα και εκείνη αναστήθηκε.
-
Ο Ναός της Αναστάσεως: Στο σημείο όπου βρισκόταν ναός της Αφροδίτης (ανεγερθείς το 135 μ.Χ. από τον Αδριανό), η Αγία Ελένη έχτισε τον περικαλλή Ναό της Αναστάσεως. Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Μακάριος ύψωσε τον Σταυρό στον ναό στις 14 Σεπτεμβρίου 335.
Η δεύτερη Ύψωση από τον Αυτοκράτορα Ηράκλειο (629 μ.Χ.)
Η δεύτερη Ύψωση συνδέεται με τους Βυζαντινο-Περσικούς Πολέμους:
-
Η αρπαγή: Το 614 μ.Χ. οι Πέρσες κατέλαβαν την Παλαιστίνη, λεηλάτησαν τα ιερά προσκυνήματα και πήραν τον Τίμιο Σταυρό ως λάφυρο.
-
Η επιστροφή: Μετά την οριστική νίκη του το 628 μ.Χ., ο αυτοκράτορας Ηράκλειος ανέκτησε το ιερό σύμβολο. Το μετέφερε νικηφόρα στην Κωνσταντινούπολη (14 Σεπτεμβρίου 629) και στη συνέχεια το επανέφερε στα Ιεροσόλυμα.
Εκκλησιαστικά έθιμα και αυστηρή νηστεία
Στους ναούς ψάλλεται το απολυτίκιο «Σώσον Κύριε τον λαόν σου…» και μοιράζονται στους πιστούς κλωνάρια βασιλικού, σε αναμνηση του φυτού που φύτρωσε στο σημείο της εύρεσης. Η Εκκλησία επιτάσσει για την ημέρα αυτή αυστηρή νηστεία.
Λαογραφία και παραδόσεις
-
Γεωργία: Θεωρείται η αφετηρία της νέας χρονιάς ενόψει της σποράς. Οι αγρότες προσκομίζουν στην εκκλησία μείγμα δημητριακών για να λάβουν την ευλογία του ιερέα.
-
Ναυτικοί: Σηματοδοτούσε το τέλος των μακρινών ταξιδιών με ιστιοφόρα («Του Σταυρού, σταύρωνε και δένε»).
-
Νοικοκυριό: Με τον ευλογημένο βασιλικό, οι νοικοκυρές παρασκευάζουν το προζύμι της χρονιάς.
-
Ο «Λειδινός» στην Αίγινα: Αναβιώνει το μιμητικό έθιμο με μοιρολόγια και εικονική ταφή ομοιώματος μικρού παιδιού. Συμβολίζει τον φθινοπωρινό μαρασμό και την αναγέννηση της φύσης, κλείνοντας με προσφορά κόλλυβων, χορούς και τραγούδια.
