Ο Αλκαίος, ο ποιητής της Λέσβου: Έρωτας, κρασί, πολιτική διαμάχη και η επινόηση της «Αλκαϊκής Στροφής» γράφει ο Πάρης Βορεόπουλος*
Ο Αλκαίος (7ος αιώνας π.Χ.), σύγχρονος της Σαπφούς, γεννημένος από οικογένεια ευγενών στη Μυτιλήνη της Λέσβου γύρω στα 630 π.Χ. Υπήρξε από τους καλύτερους Έλληνες ποιητές. Ήταν μια εξαιρετικά πολύμορφη προσωπικότητα, που έζησε και ένιωσε βαθιά όλη τη θλίψη και τα βάσανα, την πίκρα και τη χαρά των ανθρώπων της εποχής του. Η λυρική ποίηση βρίσκει την ανώτερή της έκφραση και την τελειότητά της στα τραγούδια, τους ύμνους και τα ποιήματα του Αλκαίου, τα οποία εγκωμίαζαν την καθημερινή ζωή των ανθρώπων: τον Έρωτα, την εξύμνηση της γυναικείας ομορφιάς, τη φύση, τις εποχές τού χρόνου, τις χαρές και τα βάσανα των ανθρώπων, τους φίλους και το κρασί, που το θεωρούσε, στο μέτρο, πολύτιμη και απαραίτητη συντροφιά των ανθρώπων. Επίσης χρησιμοποιούσε τα ποιήματά του και για να εκφράσει και να καλλιεργήσει τα πολιτικά, φιλοσοφικά, ηθικά και θρησκευτικά ιδανικά και αρετές. Τα ποιήματά του, αν και σήμερα έχουν σωθεί μόνο αποσπάσματά τους, μας φέρνουν μέσα στην εμφύλια διαμάχη του νησιού στην οποία, ο ποιητής, που ανήκε στο ολιγαρχικό κόμμα, πήρε ενεργό μέρος. Η ζωή του συνέπεσε με την εμφάνιση και επικράτηση της τυραννίας. Ο ίδιος αναμίχθηκε ενεργά στην πολιτική και ήταν αδιάλλακτος εχθρός του φωτισμένου τυράννου του νησιού Πιττακού (ένας από τους επτά σοφούς της αρχαίας Ελλάδας, που γεννήθηκε το 648 π.Χ. στη Μυτιλήνη), που με τα τραγούδια του τον κακολογούσε και στα κρυφά οργάνωνε κίνημα εναντίον του. Ο Πιττακός τότε αναγκάστηκε να πάρει τα μέτρα του. Έπιασε τον Αλκαίο και τον φυλάκισε, αλλά σε λίγο τον απέλυσε. Ο ποιητής, όμως, άρχισε τα ίδια, με αποτέλεσμα να εξοριστεί, μαζί με άλλους ολιγαρχικούς, στην Αίγυπτο. Εκεί έγραψε τα πιο πολλά «στασιωτικά» του τραγούδια, όπου σε πολλά απ’ αυτά καταφερόταν ενάντια στον Πιττακό. Ο Αλκαίος, είχε όλα τα χαρακτηριστικά στοιχεία μιας εξαιρετικής ιδιοφυίας και ευστροφίας. Σαν χαρακτήρας ήταν ανήσυχο πνεύμα και προικισμένος με ζωτικότητα και ανησυχίες, που του έδιναν μια διακεκριμένη θέση, τόσο ανάμεσα στον πνευματικό κόσμο της εποχής του, όσο και ανάμεσα στο λαό. Ήταν ξεχωριστός άνθρωπος και τα ποιήματά του είχαν σαν θέμα, μεταξύ των άλλων, τη ζωή των ανθρώπων, τις πνευματικές τους ανησυχίες και προβληματισμούς. Αγαπούσε με πάθος τη ζωή, τη χαιρόταν, τη ζούσε κάθε στιγμή και γλεντούσε, καταναλώνοντας άφθονο κρασί, που υπεραγαπούσε. Αλλά μέσα από την ψυχή αυτού του ανθρώπου πήγαζε μια αστείρευτη κι αληθινή αγάπη για την αλήθεια και μια συμπάθεια συγκινητική για τους ανθρώπους. Η αλκαϊκή μονωδία ασχολείται με θέματα αμιγώς ανδρικού ενδιαφέροντος: Διόνυσος, Μούσες και Αφροδίτη (= το κρασί και ο έρωτας). Στα ποιήματα του Αλκαίου απεικονίζεται εξίσου το ενδιαφέρον του για ό,τι σχετίζεται με την πολιτική και τον πόλεμο. Ο Αλκαίος συνέθεσε στην αιολική διάλεκτο. Τα ποιήματά του ταξινομήθηκαν από τους Αλεξανδρινούς σε δέκα βιβλία με κριτήριο τη θεματική τους. Ξεχωρίζουν δύο κατηγορίες: τα πολιτικά ή στασιωτικά και τα συμποσιακά. Η ποίησή του, μιλούσε κατευθείαν στην ψυχή των ανθρώπων δημιουργώντας ευγένεια, ηρεμία και σιγουριά. Για το λόγο αυτό αγαπήθηκε πολύ από τους συμπατριώτες του και τα ποιήματά του ακούγονταν σε κάθε οικογενειακή και κοινωνική εκδήλωση του νησιού. Την αξία του Αλκαίου μας την επιβεβαιώνουν και οι Αλεξανδρινοί που τον είχαν περιλάβει στον κατάλογο των λυρικών ποιητών, τους οποίους οι αρχαίοι είχαν εκτιμήσει και επαινέσει, ιδιαίτερα το έργο τους και πρόσφεραν πολλά, τόσο στην ευγενική μορφή της ποίησης, όσο και στην πνευματική καλλιέργεια και ανύψωση τού επιπέδου του λαού. Πέρα όμως από αυτή την προσφορά τους, προετοίμασαν και το έδαφος για τους επερχόμενους πνευματικούς ανθρώπους. Επηρέασε και τους μεταγενέστερους ποιητές. Εκτός των άλλων γνωστών μέτρων που χρησιμοποίησε -σαπφικό, ιαμβικό τετράμετρο, ασκληπιάδειο μείζον- επινόησε και την αλκαϊκή στροφή: υ-υ-υ | -υυ- | υυ.
Τα συμποσιακά
Στην κατηγορία αυτή ανήκουν ποιήματα του Αλκαίου που άδονταν στα φημισμένα συμπόσια της εποχής. Το αρχαϊκό συμπόσιο, χώρος διαβούλευσης και ψυχαγωγίας των ποικιλώνυμων ανδρικών ομίλων, παίζει καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη της ποιητικής τέχνης. Στους κόλπους του συνθέτονταν νέα ή επανεκτελούνταν τα πιο γνωστά από τα παλαιότερα τραγούδια. Η σύνταξη δύο θεμάτων, του πολέμου και της ομιλίας, ο Αλκαίος με τρόπο απόλυτο και καθοριστικό δίνει μεγαλύτερη έκταση στο θέμα συζυγικής / ερωτικής ομιλίας το οποίο εξυψώνεται εις βάρος του θέματος του πολέμου που σχεδόν εξαφανίζεται. Προπάντων όμως χειρίζεται και φωτίζει τόσο ελκυστικά τον έρωτα και τόσο αρνητικά τον πόλεμο ώστε τελικά η τιμή που δίνεται στο θέμα της ερωτικής ομιλίας να είναι απολύτως θετική, ενώ απολύτως αρνητική εκείνη του πολέμου.
Μερικές από τις σκέψεις – απόψεις του
-Τις συμφορές, πότε ο ένας τις έχει, πότε ο άλλος.
– Αν νικήσεις, να μην καυχιέσαι δημόσια, μήτε να κλαις στο σπίτι σου, πέφτοντας χάμω, αν νικηθείς.
– Να χαίρεσαι λίγο για τις χαρές και στα κακά να μην πολυλυπάσαι.
– Τίποτα δεν κερδίζουμε με τους θρήνους.
– Ο Δίας έδωσε το κρασί στους θνητούς, για να ξεχνούν τα βάσανά τους.
– Ο οίκος είναι ένας καθρέφτης για την ψυχή.
– Ας μην εγκαταλείπουμε τις καρδιές μας στη δυστυχία˙ δε θα μας γιατρέψει η λύπη.
– Οι θαρραλέοι άνθρωποι είναι το κάστρο της πόλεως.
*Πάρης Βορεόπουλος
Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Φοίτησε στο Κολλέγιο De La Salle. Σπούδασε Γαλλική Φιλολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Παράλληλα με τις πανεπιστημιακές του σπουδές, παρακολούθησε μαθήματα θεάτρου στη δραματική σχολή Κυριαζή Χαρατσάρη. Είναι κάτοχος του πτυχίου ΣΕΛΜΕ με χαρακτηρισμό επίδοσης Άριστα και του Πιστοποιητικού Δεξιοτήτων και Γνώσεων στις Τεχνολογίες Πληροφορίας και Επικοινωνιών του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων, συμμετέχοντας επιτυχώς στις εξετάσεις που πραγματοποιήθηκαν στο Κέντρο Πιστοποίησης Πληροφορικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Υπηρέτησε, επί σειρά ετών, ως καθηγητής και διευθυντής σε σχολεία στη Δημόσια Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση.
Ασχολήθηκε με τη λογοτεχνία και δημοσίευσε έργα για την ποίηση, το θέατρο, την πεζογραφία, το δοκίμιο, τη μετάφραση κ.ά.
Έλαβε τιμητικές διακρίσεις από διάφορους πολιτιστικούς, πνευματικούς και κοινωνικούς φορείς.
Είναι μέλος του Συλλόγου Αποφοίτων της Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ. “Φιλόλογος”, της Αμφικτυονίας Ελληνισμού, της Ένωσης Λογοτεχνών Β.Ε. καθώς επίσης και Έφορος Δημοσίων Σχέσεων της Εταιρείας Συγγραφέων Β.Ε.
Με ενδιαφέρον για τη γνωριμία του πολιτισμού άλλων λαών, ταξίδεψε σε διάφορες χώρες της Ευρώπης, της Ασίας και της Αφρικής.
